Genel Af ve Özel Af Nedir? Sonuçları Nelerdir?

Ceza hukuku sisteminde af kurumu, devletin cezalandırma yetkisinin belirli şartlar altında tamamen veya kısmen ortadan kaldırılmasını sağlayan istisnai hukuki kurumlardan biridir. Türk hukukunda af, genel af ve özel af olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Her iki af türü de Anayasa ve Türk Ceza Kanunu hükümlerine dayanmakla birlikte, hukuki sonuçları bakımından birbirinden önemli ölçüde farklılık göstermektedir.

Af kurumunun temel amacı toplumsal barışın yeniden tesis edilmesi, olağanüstü dönemlerin ardından toplumsal uzlaşının sağlanması veya kamu yararının gerektirdiği bazı özel durumlarda devletin cezalandırma yetkisinden vazgeçmesidir. Ancak af, bireylerin suç işlemesini teşvik eden bir araç olmayıp tamamen istisnai nitelikte bir hukuk kurumudur.

Genel Af Nedir?

Genel af denildiğinde genellikle çoğu kişinin aklına herkes açısından çıkartılan bir af olarak gelmektedir. Ancak düşünülenin aksine genel af aslında herkes için çıkartılan af değil de işlenmiş bir suç nedeniyle açılmış kamu davasını düşüren veya verilmiş mahkumiyet kararının bütün hukuki sonuçlarını ortadan kaldıran af türüdür. Genel af ilan edildiğinde yalnızca ceza infazı sona ermez suçun hukuki sonuçları da büyük ölçüde ortadan kalkar.

Türk Ceza Kanunu’nun 65. maddesi uyarınca genel af halinde; Kamu davası açılmamışsa dava açılamaz. Açılmış kamu davaları düşer. Kesinleşmiş mahkumiyet kararları bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar. Ceza infaz edilmez veya devam eden infaz sona erer. Bununla birlikte genel af, mağdurun özel hukuk hükümlerinden kaynaklanan tazminat haklarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Suçtan doğan maddi veya manevi zararların tazmini için hukuk mahkemelerinde dava açılması mümkündür.

Özel Af Nedir?

Özel af denildiğinde ise genellikle çoğu kişinin aklına belli bir kişi için çıkartılan af türü gibi gelir ancak sanılanın aksine özel af aslında bahse konu suçu işlemiş herkes için çıkartılan fakat mahkumiyet kararını ortadan kaldırmayan yalnızca cezanın infazını etkileyen af türüdür. Başka bir ifadeyle kişi suçlu olmaya devam eder ancak cezası tamamen azaltılabilir veya daha hafif bir cezaya çevrilebilir.

Özel af halinde; Mahkumiyet kararı geçerliliğini korur. Suçun hukuki varlığı devam eder. Adli sicil kaydı tamamen silinmez. Cezanın infazı sona erebilir veya hafifletilebilir. Bu nedenle özel af, genel aftan çok daha sınırlı hukuki sonuç doğurmaktadır.

Genel Af ile Özel Af Arasındaki Farklar

Genel af ile özel af arasındaki en temel fark, suçun hukuki varlığının devam edip etmemesidir.

Genel afta suçun hukuki sonuçları büyük ölçüde ortadan kalkarken, özel afta yalnızca cezanın infazı etkilenmektedir. Genel aftan yararlanan kişi hakkında kamu davası düşebilir veya mahkumiyet kararı bütün sonuçlarıyla ortadan kalkabilir. Buna karşılık özel afta mahkumiyet hükmü geçerliliğini korumaya devam eder.

Bir diğer önemli fark ise adli sicil ve memuriyet gibi alanlarda ortaya çıkar. Genel af bazı hukuki yasakların kaldırılmasına neden olabilirken, özel af çoğu zaman mahkumiyetin sonuçlarını tamamen ortadan kaldırmaz.

Türkiye’de Genel Af Nasıl İlan Edilir?

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 87. maddesine göre genel ve özel af ilan etme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne aittir. Ancak bu kararın alınabilmesi için oldukça yüksek bir çoğunluk aranmıştır.

TBMM üye tam sayısının beşte üç çoğunluğu ile genel veya özel af ilan edilebilir. Bu düzenleme, af kurumunun istisnai niteliğini korumayı amaçlamaktadır.

Cumhurbaşkanının ise genel af ilan etme yetkisi bulunmamaktadır. Ancak Anayasa’nın 104. maddesi uyarınca, sürekli hastalık, sakatlık veya kocama sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletme veya kaldırma yetkisi bulunmaktadır. Bu yetki bireysel nitelikte olup TBMM tarafından çıkarılan af kanunlarından farklıdır.

Genel Af ve Özel Affın Sonuçları

Af kararının sonuçları, af türüne göre değişmektedir.

Genel af halinde ceza yargılaması sona erebilir, kesinleşmiş hükümler ortadan kalkabilir ve infaz işlemleri durdurulur. Buna karşılık özel afta yalnızca cezanın infazı etkilenir; kişi hakkında verilen mahkumiyet kararı hukuken varlığını sürdürmeye devam eder.

Her iki af türünde de mağdurun maddi ve manevi tazminat talepleri kural olarak ortadan kalkmaz. Ayrıca disiplin cezaları, idari yaptırımlar veya özel hukuk ilişkileri bakımından af kararının etkisi her somut olaya göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç

Genel af ve özel af, Türk ceza hukukunda birbirinden farklı hukuki sonuçlar doğuran iki önemli kurumdur. Genel af, suçun ve mahkumiyetin hukuki sonuçlarını büyük ölçüde ortadan kaldırırken; özel af yalnızca cezanın infazına ilişkin sonuç doğurmaktadır. Bu nedenle kamuoyunda sıklıkla birbirine karıştırılan bu iki kavramın hukuki etkilerinin doğru şekilde değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Af kurumunun uygulanabilmesi için Anayasa’da öngörülen usullere uyulması zorunlu olup, Türkiye’de genel veya özel af ilan edilmesi ancak Türkiye Büyük Millet Meclisinin nitelikli çoğunlukla alacağı bir kanunla mümkündür. Dolayısıyla af, olağan bir ceza hukuku uygulaması değil; kamu yararı ve toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda başvurulabilecek istisnai bir hukuki düzenleme niteliği taşımaktadır.

Av. Ahmet EKİN & Stj. Av. Ali Numan ÖZTÜRK